تاریخچه قهوه در جهان: از اتیوپی تا اروپا

قهوه از کجا آمده است؟

بنا بر روایت‌های شفاهی، قهوه نخستین بار در فلات مرتفع اتیوپی کشف شد. کالدی، چوپانی که در قرن نهم یا دهم میلادی می‌زیست، مشاهده کرد بزهایش پس از خوردن گیلاس درخت قهوه پرانرژی و بی‌خواب می‌شوند. این روایت اگرچه افسانه‌ای است، اما زادگاه قهوه (Coffea arabica) را به منطقه کافا در اتیوپی نسبت می‌دهد.

شواهد مستند نشان می‌دهد که در قرن پانزدهم میلادی، قهوه از بنادر دریای سرخ به یمن وارد شد و صوفیان یمنی آن را برای بیداری در مراسم شبانه به‌کار می‌بردند. از آنجا قهوه به مکه و مدینه و سپس به قاهره، دمشق، بغداد و استامبول گسترش یافت.

قهوه چگونه از اتیوپی به جهان رسید؟

مراحل گسترش قهوه در جهان

نقش کافه‌خانه‌های اروپایی

نخستین کافه‌خانه‌های اروپا در ونیز (۱۶۴۵)، آکسفورد (۱۶۵۰) و لندن (۱۶۵۲) دایر شدند. این مکان‌ها به‌زودی به مرکز گفت‌وگوی سیاسی، علمی و ادبی تبدیل شدند و نام‌هایی مانند Lloyd's of London و Café Procope در تاریخ تجارت و روشنفکری نقش کلیدی ایفا کردند.

قهوه چه تأثیری بر فرهنگ داشته است؟

• ایجاد فضای عمومی برای گفت‌وگو خارج از خانه و کلیسا
• توسعهٔ روزنامه‌نگاری و نشر کتاب در کافه‌خانه‌ها
• تأسیس بازارهای بیمه و تجارت در لندن (Lloyd's)
• نوآوری موسیقی و ادبیات در کافه‌خانه‌های پاریس و وین
• توسعهٔ نظام‌های کار و استراحت پیرامون «وقفهٔ قهوه»

امروز قهوه کجا تولید می‌شود؟

امروز کمربند قهوه در عرض‌های جغرافیایی ۲۵ درجه شمالی تا ۳۰ درجه جنوبی قرار دارد. بزرگ‌ترین تولیدکنندگان برزیل، ویتنام، کلمبیا، اندونزی و اتیوپی هستند. رقم عربیکا حدود ۶۰ درصد تولید جهان را تشکیل می‌دهد و بقیه روبوستا است که بیشتر در ویتنام کشت می‌شود.

نقش تجارت دریایی در گسترش قهوه چه بود؟

تجارت دریایی نقش محوری در گسترش جهانی قهوه داشت. تجار ونیزی در قرن هفدهم نخستین بار قهوه را از طریق امپراتوری عثمانی و بنادر دریای سرخ به اروپا وارد کردند. هلندی‌ها سپس در سال ۱۶۹۰ نهال‌های قهوه را از یمن به جزیرهٔ جاوه در اندونزی امروزی منتقل کردند و مزارع تجاری استوارند کردند. این انتقال نقاط عطفی در تاریخ قهوه بود چون یمن دیگر انحصار جهانی نداشت و قیمت قهوه کاهش یافت. در قرن هجدهم، فرانسوی‌ها، پرتغالی‌ها و اسپانیایی‌ها نیز نهال‌های قهوه را به مستعمرات خود در آمریکا، آفریقا و آسیا بردند. این تجارت دریایی نه‌تنها قهوه را جهانی کرد بلکه باعث شکل‌گیری کمربند قهوهٔ امروزی شد که از عرض‌های ۲۵ درجه شمالی تا ۳۰ درجه جنوبی گسترده است و مزارع اصلی برزیل، ویتنام، کلمبیا، اندونزی و اتیوپی را در بر می‌گیرد.

چرا کافه‌خانه‌های اروپایی به مرکز روشنفکری تبدیل شدند؟

کافه‌خانه‌های اروپایی در قرن هفدهم و هجدهم به فضای عمومی برای گفت‌وگوی علمی، سیاسی و ادبی تبدیل شدند. در لندن، کافه‌خانه‌های معروف مانند Lloyd's به مکان اصلی تبادل اخبار تجاری و بیمه تبدیل شدند و کم‌کم به بازارهای مالی مدرن بدل گشتند. در پاریس، Café Procope محل جمع‌آوری فلاسفهٔ روشنگری مانند ولتر و روسو بود که انقلاب فکری فرانسه را آماده ساخت. در وین، کافه‌خانه‌ها به مکانی برای موسیقی و ادبیات تبدیل شدند و آهنگسازانی مانند موتسارت و بتهون در آن‌ها رفت‌وآمد داشتند. این کافه‌خانه‌ها اولین فضای عمومی بودند که در آن افراد از طبقات مختلف اجتماعی می‌توانستند گرد هم آیند و ایده‌های تازه را دربارهٔ سیاست، علم، فلسفه و هنر مبادله کنند. بسیاری از تحلیل‌گران تاریخی، کافه‌خانه‌های اروپایی را پیش‌نیاز انقلاب روشنگری و دموکراسی مدرن می‌دانند.

نقش برده‌داری و استعمار در گسترش کاشت قهوه

توسعهٔ مزارع قهوه در مستعمرات اروپایی، به‌ویژه در برزیل، کارائیب و جاوه، با کار اجباری برده‌ها همراه بود. در قرن هجدهم و نوزدهم، میلیون‌ها آفریقایی به‌زور به آمریکا و کارائیب منتقل شدند تا در مزارع نیشکر، پنبه و قهوه کار کنند. این بخش تاریک تاریخ قهوه اغلب در روایت‌های رسمی نادیده گرفته می‌شود ولی بخش جدایی‌ناپذیری از میراث این نوشیدنی است. امروزه، جنبش‌های قهوهٔ منصفانهٔ تجارت (Fair Trade) و مستقیم‌تجاری (Direct Trade) تلاش می‌کنند تا اثرات این تاریخ را با پرداخت عادلانه به کشاوران و نظارت بر شرایط کار جبران کنند. قهوه‌یار نیز منابع خود را از واردکنندگانی تهیه می‌کند که استانداردهای fair-trade و کار عادلانه را رعایت می‌کنند.

مهم‌ترین رویدادهای تاریخی قهوه

• قرن نهم میلادی: کشف گیاه قهوه در فلات اتیوپی
• قرن پانزدهم: گسترش قهوه از یمن به مکه، مدینه و قاهره
• ۱۵۴۴: نخستین قهوه‌خانه در استامبول افتتاح شد
• ۱۶۴۵: نخستین کافه‌خانهٔ اروپایی در ونیز دایر شد
• ۱۶۹۰: انتقال نهال قهوه از یمن به جاوه توسط هلندی‌ها
• ۱۷۲۷: کاشت نخستین نهال قهوه در برزیل

آیا قهوه بر اقتصاد جهانی اثر گذاشته است؟

امروزه قهوه یکی از سه کالای پرمعاملهٔ جهان پس از نفت و گاز است و سالانه بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار معامله می‌شود. بیش از ۱۲۵ میلیون نفر در ۷۰ کشور جهان در زنجیرهٔ تولید، فرآوری و توزیع قهوه درگیرند. کشورهای در حال توسعه بیش از ۹۰ درصد تولید جهانی قهوه را بر عهده دارند ولی سهم عمدهٔ ارزش افزوده به کشورهای توسعه‌یافته می‌رسد که قهوه را رست، بسته‌بندی و در کافه‌ها سرو می‌کنند. به همین دلیل، جنبش‌های تجارت عادلانه (Fair Trade) و تجارت مستقیم (Direct Trade) تلاش می‌کنند سهم کشاوران از قیمت نهایی قهوه را افزایش دهند. قهوه‌یار با خرید از واردکنندگانی که استانداردهای عادلانه را رعایت می‌کنند و با نمایش شفاف تاریخ رست و خاستگاه، تلاش می‌کند سهم کوچکی در برابر این بی‌عدالتی تاریخی داشته باشد.

آیندهٔ تولید جهانی قهوه چه می‌شود؟

تغییرات اقلیمی یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های پیش روی تولید جهانی قهوه است. گزارش‌های سازمان بین‌المللی قهوه (ICO) نشان می‌دهند که تا سال ۲۰۵۰، مساحت مناسب برای کاشت عربیکا می‌تواند تا ۵۰ درصد کاهش یابد. افزایش دما، تغییر الگوی بارش و گسترش آفات مانند زنگ قهوه (Coffee Leaf Rust) مزارع آمریکای لاتین و آفریقا را تهدید می‌کند. در پاسخ، کشاوران و پژوهشگران به ارقام مقاوم به خشکی و بیماری مانند Catimor و Sarchimor روی آورده‌اند و مدل‌های کاشت سایه‌دار (Agroforestry) را گسترش می‌دهند. همچنین، انتخاب مصرف‌کنندگان به سمت قهوه‌های مستدام و تجارت عادلانه می‌تواند آیندهٔ پایدارتری برای زنجیرهٔ قهوه فراهم کند و سهم کشاوران کوچک‌مقیاس را در این زنجیره حفظ نماید.

قهوه از کوه‌های اتیوپی آغاز شد و در کافه‌خانه‌های اروپا به نماد مدرنیته بدل شد؛ فنجانی که جهان را به‌هم پیوست.